(1)మరీచి కొడుకు కశ్యప ప్రజాపతి. బ్రహ్మదేవుడి కుడి చేతి బొటన వేలి నుండి దక్షుడు అనే పురుషుడు, ఎడమచేతి బొటన వేలి నుండి ధరణి అనే స్త్రీ జన్మించారు. వారు ఇరువురికి వెయ్యి మంది మహా రుషులు జన్మించారు. (2)బ్రహ్మ మానస పుత్రులలో రెండవ వాడైన అంగిరుసున కు, ఉతధ్యుడు, బృహస్పతి, సంవర్తుడు అనే కొడుకులు పుట్టారు. బృహస్పతి దేవతలకు గురువు ఐనాడు. (3).అత్రి అనే మానసపుత్రునికి అనేక మంది మహా మునులు జన్మించారు.(4) పులస్త్యుడు అనే బ్రహ్మ మానసపుత్రునకు, రాక్షసులు జన్మించారు. (5)పులహుడు అనే మానస పుత్రునకు, కిన్నరలు, కింపురుషులు జన్మించారు.(6)క్రతువు అనే మాన సపుత్రునకు పక్షి జాతి పుట్టింది.

॥ శ్రీః ॥
13.61. అధ్యాయః 061
అథ దానధర్మపర్వ ॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Topics
భీష్మేణ యుధిష్ఠిరంప్రతి శ్రాద్ధే నిమంత్రణార్హానర్హబ్రాహ్మణలక్షణాదికథనం॥ 1 ॥
Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Text

యుధిష్ఠిర ఉవాచ।

శ్రాద్ధకాలే చ దైవే చ పిత్ర్యేఽపి చ పితామహ।
ఇచ్ఛామీహ త్వయాఽఽఖ్యాతం విహితం యత్సురర్షిభిః॥ 13-61-1(83848)
భీష్మ ఉవాచ। 13-61-2x(6986)
దైవం పౌర్వాహ్ణికే కుర్యాదపరాహ్ణే తు పైతృకం।
మంగలాచారసంపన్నః కృతశౌచః ప్రయత్నవాన్॥ 13-61-2(83849)
మనుష్యాణాం తు మధ్యాహ్నే ప్రదద్యాదుపపత్తిభిః।
కాలహీనం తు యద్దానం తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-3(83850)
లంఘితం చావలీఢం చ లాకపూర్వం చ యత్కృతం।
రజస్వలాభిదృష్టం చ తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-4(83851)
అవఘుష్టం చ యద్భుక్తమవ్రతేన చ భారత।
పరామృష్టం శునా చైవ తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-5(83852)
కేశకీటావపతితం క్షుతం శ్వభిరవేక్షితం।
రుదితం చావధూతం చ తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-6(83853)
నిరోంకారేణ యద్భుక్తం సశస్త్రేణ చ భారత।
దురాత్మనా చ యద్భుక్తం తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-7(83854)
పరోచ్ఛిష్టం చ యద్భుక్తం పరిభుక్తం చ యద్భవేత్।
దైవే పిత్ర్యే చ సతతం తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-8(83855)
మంత్రహీనం క్రియాహీనం యచ్ఛ్రాద్ధం పరివిష్యతే।
త్రిభిర్వర్ణైర్నరశ్రేష్ఠ తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-9(83856)
ఆజ్యాహుతిం వినా చైవ యత్కించిత్పరివిష్యతే।
దురాచారైశ్చ యద్భుక్తం తం భాగం రక్షసాం విదుః॥ 13-61-10(83857)
యే భాగా రక్షసాం ప్రాప్తాస్త ఉక్తా భరతర్షభ।
అత ఊర్ధ్వం విసర్గస్య పరీక్షాం బ్రాహ్మణే శృణు॥ 13-61-11(83858)
యావంతః పతితా విప్రా జడోన్మత్తాస్తథైవ చ।
దైవే వాఽప్యథ పిత్ర్యే వా రాజన్నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-12(83859)
శ్విత్రీ క్లీబశ్చ కుష్ఠీ చ తతా యక్ష్మహతశ్చ యః।
అపస్మారీ చ యశ్చాంధో రాజన్నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-13(83860)
చికిత్సకా దేవలకా వృథా నియమధారిణః।
సోమవిక్రయిణశ్చైవ శ్రాద్ధే నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-14(83861)
గాయనా నర్తకాశ్చైవ ప్లవకా వాదకాస్తథా।
కథకా యోధకాశ్చైవ రాజన్నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-15(83862)
హోతారో వృషలానాం చ వృషలాధ్యాపకాస్తథా।
తథా వృషలశిష్యాశ్చ రాజన్నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-16(83863)
అనుయోక్తా చ యో విప్రో అనుయుక్తశ్చ భారత।
నార్హతస్తావపి శ్రాద్ధం బ్రహ్మవిక్రయిణౌ హి తౌ॥ 13-61-17(83864)
అగ్రణీర్యః కృతః పూర్వం వర్ణావరపరిగ్రహః।
బ్రాహ్మణః సర్వవిద్యోఽపి రాజన్నార్హతి కేతనం॥ 13-61-18(83865)
అనగ్నయశ్చ యే విప్రా మృతనిర్యాతకాశ్చ యే।
స్తేనాశ్చ పతితాశ్చైవ రాజన్నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-19(83866)
అపరిజ్ఞాతపూర్వాశ్చ గణపూర్వాశ్చ భారత।
పుత్రికాపూర్వపుత్రాశ్చ శ్రాద్ధే నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-20(83867)
ఋణకర్తా చ యో రాజన్యశ్చ వార్ధుషికో నరః।
ప్రాణివిక్రయవృత్తిశ్చ రాజన్నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-21(83868)
స్త్రీపూర్వాః కాండపృష్ఠాశ్చ యావంతో భరతర్షభ।
ఆజపా బ్రాహ్మణాశ్చైవ శ్రాద్ధే నార్హంతి కేతనం॥ 13-61-22(83869)
శ్రాద్ధే దైవే చ నిర్దిష్టో బ్రాహ్మణో భరతర్షభ।
దాతుః ప్రతిగ్రహీతుశ్చ శృణుష్వానుగ్రహం పునః॥ 13-61-23(83870)
చీర్ణవ్రతా గుణైర్యుక్తా భవేయుర్యేఽపి కర్షకాః।
సావిత్రీజ్ఞాః క్రియావంతస్తే రాజన్కేతనక్షమాః॥ 13-61-24(83871)
క్షాత్రధర్మిణమప్యాజౌ కేతయేత్కులజం ద్విజం।
న త్వేవ వణిజం తాత శ్రాద్ధే చ పరికల్పయేత్॥ 13-61-25(83872)
అగ్నిహోత్రీ చ యో విప్రో గ్రామవాసీ చ యో భవేత్।
అస్తేనశ్చాతిథిజ్ఞశ్చ స రాజన్కేతనక్షమః॥ 13-61-26(83873)
సావిత్రీం జపతే యస్తు త్రికాలం భరతర్షభ।
భిక్షావృత్తిః క్రియావాంశ్చ స రాజన్కేతనక్షమః॥ 13-61-27(83874)
ఉదితాస్తమితో యశ్చ తథైవాస్తమితోదితః।
అహింస్రశ్చాల్పదోషశ్చ స రాజన్కేతనక్షమః॥ 13-61-28(83875)
అకల్కకో హ్యతర్కశ్చ బ్రాహ్మణో భరతర్షభ।
సంసర్గ భైక్ష్యవృత్తిశ్చ స రాజన్కేతనక్షమః॥ 13-61-29(83876)
అవ్రతీ కితవః స్తేనః ప్రాణివిక్రయికో వణిక్।
సనిష్కృతిః పునః సోమం పీతవాన్కేతనక్షమః॥ 13-61-30(83877)
అర్జయిత్వా ధనం పూర్వం దారుణైరపి కర్మభిః।
భవేత్సర్వాతిథిః పశ్చాత్స రాజన్కేతనక్షమః॥ 13-61-31(83878)
బ్రహ్మవిక్రయనిర్దిష్టం స్త్రియా యచ్చార్జితం ధనం।
అదేయం పితృవిప్రేభ్యో యచ్చ క్లైబ్యాదుపార్జితం॥ 13-61-32(83879)
క్రియమాణేఽపవర్గే చ యో ద్విజో భరతర్షభ।
న వ్యాహరతి యద్యుక్తం తస్యాధర్మో గవానృతం॥ 13-61-33(83880)
శ్రాద్ధస్య బ్రాహ్మణః కాలః ప్రాప్తం దధి ఘృతం తథా।
సోమక్షయశ్చ మాంసం చ యదారణ్యం యుధిష్ఠిర॥ 13-61-34(83881)
`ముహూర్తానాం త్రయం పూర్వమహ్నః ప్రాతరితి స్మృతం।
జపధ్యానాదిభిస్తస్మిన్విప్రైః కార్యం శుభవ్రతం॥ 13-61-35(83882)
సంగవాఖ్యం త్రిభాగం తు మధ్యాహ్నస్త్రిముహూర్తకః।
లౌకికం సంగవేఽర్ధం చ స్నానాది హ్యథ మధ్యమే॥ 13-61-36(83883)
చతుర్థమపరాహ్ణం తు త్రిముహూర్తం తు పిత్ర్యకం।
సాయాహ్నస్త్రిముహూర్తం చ మధ్యమం కవిభిః స్మృతం॥ 13-61-37(83884)
చతుర్థ త్వపరాహ్ణాఖ్యే శ్రాద్ధం కుర్యాత్సదా నృప॥ 13-61-38(83885)
ప్రాగుదీచీముఖా విప్రాః విశ్వేదేవే చ దక్షిణాః।
శ్రావితేషు సుతృప్తేషు పిండం దద్యాత్సదక్షిణం॥' 13-61-39(83886)
శ్రాద్ధాపవర్గే విప్రస్య దాతారో వోస్త్వితీరయేత్।
క్షత్రియస్యాపి యో బ్రూయాత్ప్రీయంతాం పితరస్త్వితి॥ 13-61-40(83887)
అపవర్గే తు వైశ్యస్య శ్రాద్ధకర్మణి భారత।
అక్షయ్యమభిధాతవ్యం స్వస్తి శూద్రస్య భారత॥ 13-61-41(83888)
పుణ్యాహవాచనం దైవం బ్రాహ్మణస్య విధీయతే।
ఏతదేవ నిరోంకారం క్షత్రియస్య విధీయతే॥ 13-61-42(83889)
వైశ్యస్య దైవే వక్తవ్యం ప్రీయంతాం దేవతా ఇతి।
`గోర్హిసాయాం చతుర్భాగం పూర్వం విప్రాతికేతినః॥ 13-61-43(83890)
వర్ణావరేషు భుంజానం క్రమాచ్ఛూద్రే చతుర్గుణం।
నాన్యత్ర బ్రాహ్మణో బ్రూయాత్పూర్వం విప్రేణ కేతితః॥ 13-61-44(83891)
అభోజనే చ దోషః స్యాద్వర్జయేచ్ఛూద్రకేతనం।
శూద్రాన్నరసపుష్టాంగో ద్విజో నోర్ధ్వాం గతిం లభేత్॥ 13-61-45(83892)
అశుచిర్నైవ చాశ్నీయాన్నాస్తికో మానవర్జితః।
న పూర్వం లంఘయేల్లోభాదేకవర్ణోఽపి పార్థివ॥ 13-61-46(83893)
విప్రాః స్మృతా భూమిదేవా ఉపకుర్వాణవర్జితాః।'
కర్మణామానుపూర్వ్యేణ విదిపూర్వం కృతం శృణు॥ 13-61-47(83894)
జాతకర్మాదికాః సర్వాస్త్రిషు వర్ణేషు భారత।
బ్రహ్మక్షత్రే హి మంత్రోక్తా వైశ్యస్య చ యుధిష్ఠిర॥ 13-61-48(83895)
విప్రస్య రశనా మౌంజీ మౌర్వీ రాజన్యగామినీ।
బాల్వజీ హ్యేవ వైశ్యస్య ధర్మ ఏష యుధిష్ఠిర॥ 13-61-49(83896)
`పాలాశో ద్విజదండః స్యాదశ్వత్థః క్షత్రియస్య తు।
ఔదుంబరశ్చ వైశ్యస్య ధర్మ ఏష యుధిష్ఠిర॥' 13-61-50(83897)
దాతుః ప్రతిగ్రహీతుశ్చ ధర్మాధర్మావిమౌ శృణు।
బ్రాహ్మణస్యానృతేఽధర్మః ప్రోక్తః పాతకసంజ్ఞితః।
చతుర్గుణః క్షత్రియస్య వైశ్యస్యాష్టగుణః స్మృతః॥ 13-61-51(83898)
నాన్యత్ర బ్రాహ్మణోఽశ్నీయాత్పూర్వం విప్రేణ కేతితః।
[యవీయాన్పశుహింసాయాం తుల్యధర్మా భవేత్స హి॥ 13-61-52(83899)
తథా రాజన్యవైశ్యాభ్యాం యద్యశ్నీయాత్తు కేతితః।
యవీయాన్పశుహింసాయాం భాగార్ధం సమవాప్నుయాత్॥ 13-61-53(83900)
దైవం వాఽ************** పిత్ర్యం యోఽశ్నీయాద్బ్రాహ్మణాదిషు।]
అస్నాతో బ్రాహ్మణో రాజంస్తస్యాధర్మోఽనృతం స్మృతం॥ 13-61-54(83901)
ఆశౌచో బ్రాహ్మణో రాజన్యోఽశ్నీయాద్బ్రాహ్మణాదిషు।
జ్ఞానపూర్వమథో లోభాత్తస్యాధర్మో గవానృతం॥ 13-61-55(83902)
అర్థేనాన్యేన యో లిప్సేత్కర్మార్థం చైవ భారత।
ఆమంత్రయతి రాజేంద్ర తస్యాధర్మోఽనృతం స్మృతం॥ 13-61-56(83903)
అవేదవ్రతచారిత్రాస్త్రిభిర్వర్ణైర్యుధిష్ఠిర।
మంత్రవత్పరివిష్యంతే తస్యాధర్మో గవానృతం॥ ॥ 13-61-57(83904)

ఇతి శ్రీమన్మహాభారతే అనుశాసనపర్వణి దానధర్మపర్వణి ఏకషష్టితమోఽధ్యాయః॥ 61 ॥

Mahabharata - Anushaasana Parva - Chapter Footnotes

7-61-1 కాలాదౌ విహితం విశేషమితి శేషః॥ 7-61-3 ఉపపత్తిభిః ఆదరాదిభిర్యుక్తః సన్॥ 7-61-4 కలిపూర్వం చేతి ఝ. పాఠః॥ 7-61-6 క్షుతం క్షుతేన దూషితం॥ 7-61-7 నిరోంకారేణ అననుజ్ఞాతేన శూద్రేణ వా॥ 7-61-8 పరిభుక్తం దేవాతిథిపితృబాలకాదీన్వర్జయిత్వా భుక్తం స్వేన్నైవ॥ 7-61-10 ఆజ్యాహుతిం పాత్రాభిఘారణం వినా॥ 7-61-11 విసర్గస్య బ్రాహ్మణే దానస్య పాత్రభూతే॥ 7-61-12 పతితాః మహాపాతకేన జాతిబహిర్భూతాః। కేతనం నిమంత్రణం॥ 7-61-13 శ్విత్రీ శ్వేతకుష్ఠీ। కుష్ఠీ మండలకుష్ఠీ। యక్ష్మహతో మహారోగీ। అపస్మారీ గ్రహగ్రస్తః॥ 7-61-14 దేవలకా దేవార్చనవృత్తిజీవినః। 7-61-15 ప్లవకాః క్రీడాపరాః। కథకా వృథాలాపినః। యోధకా మల్లాః॥ 7-61-16 వృషలానాం శూద్రాణాం హోతారో యాజకాః॥ 7-61-17 అనుయోక్తా భృతకాధ్యాపకః। అనుయుక్తో భృతకాధ్యేతా॥ 7-61-18 వర్ణావరపరిగ్రహః శూద్రాపతిః॥ 7-61-20 గణపూర్వా గ్రామణ్యః। పుత్రికాపూర్వపుత్రాః। అస్యాముత్పన్నః పుత్రో మదీయ ఇతి నియమేన యా దీయతే తస్యాం చ యో జాతః స పుత్రికాపూర్వపుత్రః॥ 7-61-21 ఋణకర్తా వృద్ధ్యార్థం ధనప్రయోక్తా॥ 7-61-22 స్త్రీపూర్వాః స్త్రీజితాః స్త్రీపణ్యోపజీవినో వా। కాండపృష్ఠో వేశ్యాపతిః। అజపాః సంధ్యావందనహీనాః॥ 7-61-23 అనుగ్రహం నిషిద్ధానామపి కేనచిద్గుణేనాభ్యనుజ్ఞానం॥ 7-61-25 వణిజం వణిగ్వృత్తిం॥ 7-61-28 ఉదిత ఆఢ్యః। అస్తమితో దరిద్రః పూర్వం ఆఢ్యః సద్యో దరిద్రః॥ 7-61-29 అకల్కకోఽదాంభికః అపాపో వా। అతర్కోఽహైతుకః సంసర్గే సంగత్యర్హే గృహే జ్ఞాతే భైక్ష్యవృత్తిః॥ 7-61-30 కితవో ధూర్తః॥ 7-61-31 సర్వం దేవతాదికం అతిథిరేవ యస్య స సర్వాతిథిః॥ 7-61-32 బ్రహ్మ వేదః। క్లైబ్యాత్ దీనభాషణేన మిధ్యాశపథాదినా వా॥ 7-61-33 అపవర్గే శ్రాద్ధసమాప్తౌ యుక్తం అస్తుస్వధేత్యాదివచనం గవానృతం అనృతగోశపథస్య పాపం॥ 7-61-34 సోమక్షయో దర్శః। ఆరణ్యం మృగాదిమాంసం చ యదా ప్రాప్తం తదైవ శ్రాద్ధస్య కాలః॥ 7-61-40 స్వధా వై ముదితా భవేదితి ఝ.పాఠః। స్వధోచ్యతామితి ప్రదాత్రా ఉక్తే అస్తుస్వధేతి బ్రాహ్మణో వదేత్। ఏవముత్తరత్ర ముదితా ప్రీతికరీ పితౄణామిత్యర్థాత్॥ 7-61-42 పుణ్యాహం భవంతో బ్రువంత్వితి యజమానేన ప్రోక్తే ఓం పుణ్యాహమస్త్వితి బ్రాహ్మణా బ్రూయుః। దైవం సోంకారం॥ 7-61-43 దైవే ఓంకారస్థానే ప్రీయంతాం దేవతాః పుణ్యాహమస్త్వితి ప్రతివదేదిత్యర్థః॥ 7-61-49 రశనా భేఖలా। మౌంజీ ముంజమయీ। మౌర్వీ ధనుర్జ్యా। బాల్బజీ బల్బజస్తృణవిసేషస్తన్మయీ॥ 7-61-51 ధర్మో దాతుః। అధర్మః ప్రతిగ్రహీతుః॥ 7-61-53 బ్రాహ్మణేన కేతితః సన్ యది యవీయాన్ భవేత్తర్హి వృథా పశుహింసాయాః పూర్ణం పాపం ప్రాప్నుయాత్। క్షత్రియాదినా కేతితః సన్ యది యవీయాన్స్యాత్తర్హి వృథాపశుహింసాయా అర్ధం పాపం ప్రాప్నుయాటితి శ్లోకద్వయార్థః॥ 7-61-55 ఆశౌచః జననమరణాశౌచవాన్॥ 7-61-56 అర్థేన ప్రయోజనేన తీర్థయాత్రావ్యపదేశేన జీవికాద్యర్థీ యో ధనం లిప్తేత్ యో వా కర్మార్థం మే భిక్షాం దేహీత్యామంత్రయతి దాతారమమిముఖీకరోతి తస్యాపి అనృతం గవానృతమేవ స్మృతం॥ 7-61-57 వేదవ్రతం చారిత్రం చ యేషాం నాస్తి తే। యేన మంత్రవత్ మంత్రయుక్తం యథా స్యాత్తథా శ్రాద్ధే పరివిష్యంతే తస్య॥

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.